Istorinės patiekalų receptų knygos įvadas egodokumentinių tyrimų kontekste: Jano Szyttlerio atvejis
Janas Szyttleris (1778–1850) buvo žymiausias romantizmo laikotarpio kuchmistras (virėjas) buvusios Lenkijos ir Lietuvos valstybės kultūrinėje erdvėje. XIX a. pirmojoje pusėje Vilniuje gyvenęs Szyttleris parašė keletą populiarių kulinarinių knygų, skirtų įvairioms auditorijoms, pavyzdžiui, profesionaliems virėjams, kaimo namų šeimininkėms, medžiotojams, tiems, kurie norėjo taupiai ruošti maistą, ir sveiko gyvenimo būdo šalininkams. Egodokumentinių tyrimų požiūriu ypač įdomios yra šių kulinarijos knygų įžangos. Janas Szyttleris išsamiai paaiškina, kodėl rašė knygą konkrečioms auditorijoms, ir išdėsto savo kulinarijos koncepcijas, pritaikytas kiekvienos auditorijos poreikiams ir interesams. Šios įžangos ne tik atskleidžia Jano Szyttlerio vertybes ir interesus, bet ir padeda suprasti jo asmenybę. Straipsnyje pateikiama egodokumentinė Szyttlerio kulinarinių knygų įvadinių skyrių analizė. Tyrime nagrinėjami keli klausimai: kaip šis šaltinis padeda suprasti Szyttlerio asmenybę ir tirti jo laikmečio gastronomijos istoriją ir kiek knygos įvadas gali būti laikomas egodokumentiniu šaltiniu?
1. Center for the Study of Egodocuments and History. 2025. Access through Internet: <http://www.egodocument.net/egodocument/>.
2. DEPKAT, Volker. 2.8 Ego-documents. In: Handbook of Autobiography / Autofiction. Ed. Martina Wagner-Egelhaaf. Berlin; Boston: De Gruyter, 2019, p. 262–267. DOI: https://doi.org/10.1515/9783110279818-031
3. DUMANOWSKI, Jarosław. “Niepożyteczne trudy nowomodnych kuchmistrzów”: kulinarny romantyzm Jana Szyttlera. Wiadomości Historyczne, 2015, vol. 58, no. 3, p. 35–38.
4. DUMANOWSKI, Jarosław. Szyttler Jan. In: Polski słownik biograficzny. Kraków: Polska Akademia Nauk, 2015, t. 50, no. 206, p. 430–431.
5. GAŁĄZKA, Bogdan. Niepożyteczne t rudy nowomodnych kuchmistrzów: smak, techniki kulinarne i idee żywieniowe w pismach Jana Szyttlera. Warszawa: Wydawnictwo Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, 2024. 379 p. ISBN 978-83-971174-8-8.
6. HECQUET, Philippe. Traité des dispenses du Carême: dans lequel on découvre la fausseté des pretexts qu’on apporte pour les obtenir... Paris: Fournier, 1709. [17], 589, [1] p.
7. Jan Szyttler’s list to the E. Tyszkiewicz. LMAVB RS, F. 18, b. 189-12, p. 4–5.
8. Jan Szyttler’s memoirs. LMAVB RS, F. 31, b. 1325, p. 3–4.
9. KRASZEWSKI, Józef Ignacy. List do J. K. In: KRASZEWSKI, Józef Ignacy. Poezye. Warszawa: S. Orgelbrand, 1843, t. I, p. 8.
10. Kucharz dobrze usposobiony… Wizerunki i roztrząsania naukowe. Wilno: Józef Zawadzki, 1835, vol. 7, p. 162-167.
11. LAUŽIKAS, Rimvydas, LAUŽIKIENĖ, Anželika. Kuchmistras: Janas Szyttleris ir vilnietiška XIX a. virtuvė. Vilnius: Aukso žuvys, 2024. 205, [3] p. ISBN 978-609-8335-35-4.
12. LAUŽIKAS, Rimvydas; DALLAS, Costis. The message is the Agent: Nexus and Semiosphere in social media communication. In: Semiotics and visual communication IV: Myths of today. Eds. Evripides Zantides, Sonia Andreou. Newcastle upon Tyne: Cambridge Scholars Publishing, 2024, p. 2–29. ISBN 978-1-0364-0548-9.
13. PETREIKIS, Tomas. Marginalijos kaip knygos istorijos šaltinis: istoriografinis aspektas. Knygotyra, 2011, vol. 57, p. 67–85. https://doi.org/10.15388/kn.v57i0.1489.
14. RAVEN, James. Ar gali būti knygos biografija? Pranciškaus Skorinos ir Eriko Pontoppidano leidinių lyginamosios įžvalgos. Knygotyra, 2023, vol. 80, p. 18–42. https://doi.org/10.15388/Knygotyra.2023.80.121.
15. ŚNIADECKI, Jędrzej. O pokarmach, napojach i sposobie życia w ogólności we względzie lekarskim. Dziennik Wileński, 1817, vol. 5, no. 20, p. 21–22.
16. SZYTTLER, Jan. Kucharka oszczędna, czyli Przepisy dla gospodyń wieyskich. Wilno: Druk. Dyec. u XX. Missionarzy, 1835. 184, [14] p.
17. SZYTTLER, Jan. Kuchmistrz nowy, czyli Kuchnia udzielna dla osób osłabionych, w wieku podeszłym, tudzież do zdrowia powracających: w proporcyi na jedną osobę. Wilno: w Drukarni Dyecezalney, 1837. [2], VI, [6], 222, [12] p.
18. SZYTTLER, Jan. Kuchnia myśliwska, czyli Na łowach: dla uśmierzenia głodu, dogadzając oraz najdelikatniejszemu smakowi; z dodaniem rad i przepisów. Wilno: Drukarnia A. Marcinowskiego, 1845. [10], IV, 142, [6] p., [1] ill.
19. SZYTTLER, Jan. Kuchnia postna, podająca najoszczędniejsze sposoby sporządzania potraw rybnych, oraz zup, chłodników, pieczystego, marynat, jarzyn itd. Wilno: R. Dajen, 1847. XIV, 258 p.
20. SZYTTLER, Jan. Poradnik dla gospodyń, czyli Nauka o ptastwie domowém i oswojoném: zawierająca w sobie: najciekawsze sekreta. Wilno: nakładem Rubena Rafałowicza księgarza Wileńskiego, 1844. 99, [1] p.
21. SZYTTLER, Jan. Poradnik dla myśliwych, czyli O rozmaitych sposobach zabijania lub łowienia zwierząt, z przydanemi uwagami nad obchodzeniem się z bronią utrzymywaniem koni, układaniem psów i sokołów do polowania zbieraniem i konserwowaniem trufli, urządzaniem wabiów i t.d. Wilno: nakładem Rubena Rafałowicza księg. wil., 1839. [8], 227, [7] p., [2] ill.
22. SZYTTLER, Jan. Spiżarnia dostatecznie i przezornie urządzona dla dogodnego użytku mieyskich i wieyskich skrzętnych gospodyń, czyli Zbiór i sposoby utrzymania oraz zachowania rozmaitego chleba, ciast, nabiału, różnych mięsiw i zwierzyny, przypraw korzennych, marynat, jarzyn, soków, konfitur, cukrów, wódek, likierów, octów, kwasów, i t. d.: słowem: wszystkiego co na stół domowy należyte przyjęcia gości, tudzież na kuchnią podróżną z wygodą i posiłkiem używać się zwykło. Wilno: nakładem Rubena Rafałowicza, 1841. [6], 138, [9] p., [1] ill.
23. TYSZKIEWICZ, E. [obituary of J. Szyttler, handwriting]. The Wroblewski Library of the Lithuanian Academy of Sciences (further LMAVB RS), F. 31, b. 1325, p. 1–2, 5.
24. TYSZKIEWICZ, E. [obituary of J. Szyttler]. Kurjer Warszawski, 1850, no. 273.
25. TYSZKIEWICZ, E. [obituary of J. Szyttler]. Tygodnik Petersburski, 1850, no. 74.
Šis darbas apsaugotas Creative Commons priskyrimo 4.0 viešąja licencija.