Abiejų Tautų Respublikos gyventojų religinės patirties Marijos šventovėse Italijoje ir Ispanijoje atspindys XVIII a. kelionių aprašymuose
Kelionių aprašymai yra svarbi asmeninių dokumentų rūšis. Jų rašymo tradicija leidžia pažvelgti į keliautojo apmąstymus apie asmenines religines patirtis, kurios dažnai yra labai asmeniškos, o kartais net intymios. Analizuojant Abiejų Tautų Respublikos gyventojų aprašymus, gaunama svarbios informacijos apie jų religinį mentalitetą. Per religinių patirčių aprašymų prizmę galima analizuoti romaniškų šalių, pasižyminčių stipria kultūra, kitoniškumo suvokimą ir palyginti religinių kultų, ypač Marijos garbinimo, kuris yra labai svarbus katalikų religingumui, supratimą.
Šio straipsnio tikslas – išryškinti šiuos reiškinius ir problemas, remiantis XVIII a. Abiejų Tautų Respublikos gyventojų pasakojimais, įskaitant pasakojimus iš Loreto, Montserato ir Romos šventovių, taip pat iš mažiau žinomų Marijos kulto vietų romanų tautų šalyse. Bus remiamasi įvairaus amžiaus ir socialinės padėties dvasininkų bei pasauliečių (įskaitant moteris) pasakojimais. Bus bandoma atsakyti į klausimą, kiek Abiejų Tautų Respublikos gyventojų kelionių pasakojimus galima laikyti egodokumentais.
Archival sources
1. STANIEWSKI, Stefan. Itinerarium Hispanicum. Archiwum Prowincji Franciszkanów-Reformatów w Krakowie Dział Rękopisów, file no. 250.
Early printed books
2. ANGELIS, Paolo de. Basilicae S. Mariae Maioris de urbe a libero Papa I usque ad Paulum V Pont. Max. descritio et delineatio auctore abbate Paolo De Angelis. Romae: ex typographia Bartholomæi Zannetti, 1621. [24], 252 p., [39] ill.
Reference studies
3. ARAKIEŁOWICZ, Symforian. Podróż Rzymska (1723). Ed. Bogdan Rok. Kraków: Księgarnia Akademicka; Wrocław: Wydział Nauk Historycznych i Pedagogicznych. Instytut Historyczny Uniwersytetu Wrocławskiego, 2016. XXIII, [1], 143, [1] p., [3] p. of plates. ISBN 978-83-7638-852-6.
4. BOHUSZ, Franciszek Ksawery. Dziennik podróży. Ed. Filip Wolański. Kraków: Księgarnia Akademicka; Wrocław: Wydział Nauk Historycznych i Pedagogicznych. Instytut Historyczny Uniwersytetu Wrocławskiego, 2014. XVIII, 322, [1] p., [3] p. of plates. ISBN 978-83-7638-552-5.
5. CHARKIEWICZ, Juwenalis. Dyjariusz podróży hiszpańskiej z Wilna do miasta Walencyi na kapitułę jeneralną zakonu mniejszych braci św. Franciszka, to jest Bernardynów odprawionej roku 1768. Ed. Bogdan Rok. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 1998. 208, [4] p., [8] of plates. ISBN 83-229-1692-2.
6. LANHAUS, Jacobi. Opis podróży: itinerarium (1768–1769). Eds. Bogdan Rok, Marian Chachaj. Krakow; Wrocław: Księgarnia Akademicka, 2014. XXIV, [2], 508, [1] p., [8] p. of plates. ISBN 978-83-7638-494-8.
7. NEVERANI, Protazy. Diariusz drogi Hiszpańskiej (1740). In: Europejskie drogi staropolskich peregrynantów: relacje Teofila Szemberga, Protazego Neveraniego i Franciszka Bielińskiego. Eds. Bogdan Rok, Filip Wolański. Kraków; Wrocław. W Księgarnia Akademicka, 2018. XXIV, [2], 508, [1] p. [4] p. of plates. ISBN 978-83-7638-995-0.
8. Morawska z Radziwiłłów Teofila Konstancja. Diariusz podróży europejskiej w latach 1773–1774. Ed. Bogdan Rok. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 2002. 259 p. ISBN 83-229-2257-4.
9. WITOSŁAWSKI, Michał. Peregrynacyja podróży rzymskiej, która się zaczęła z Warszawy, a d[ie] 21 Octobris in anno 1738 z jw. wjmc. księżą Podoskiemi, wojewodzicami płockiemi, sub tempus Comitioru[m] Generalium10 za panowania Najjaśniejszego króla Augusta Trzeciego. In: Staropolskie podróżowanie. Eds. Bogdan Rok, Filip Wolański. Kraków: Księgarnia Akademicka, 2016, p. 41–87. ISBN 978-83-7638-729-1.
10. ZAWADZKI, Remigiusz. Diarium itineris Remigii Zawadzki Romam pro capitulo generali peregrinatis (1750). Ed. Marian Chachaj. Kraków. Kraków; Wrocław: Księgarnia Akademicka, 2014. XVII, [5], 183, [1] p. ISBN 978-83-7638-533-4.
Bibliography
11. ABRAMOWSKA, Janina. Peregrynacja. In: Przestrzeń i literatura. Eds. Michał Głowiński, Aleksandra Okopień-Sławińskiej. Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich – Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, 1978, p. 125–158.
12. BARANOWSKI, Andrzej Józef. The Coronation of Miraculous Images of the Holy Madonna in Poland, Bohemia and Moravia: a cultural and artistic phenomenon. Biuletyn Historii Sztuki, 2002, no. 1–4, p. 172–225.
13. BRATUŃ, Marek. Ars Apodemica. Narodziny-rozwój-zmierzch. In: Wędrować, pielgrzymować, być turystą: podróż w dyskursach kultury: studia. Ed. Piotr Kowalski. Opole: [Kraków]: Katedra Kulturoznawsta i Folklorystyki Uniwersytetu Opolskiego; Instytut Etnologii i Antropologii Kultury Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2003, p. 67–76. ISBN 8373950168.
14. BARYCZ, Henryk. Spojrzenia w przeszłość polsko-włoską. Wrocław; Warszawa; Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1965. 446, [1] p., [26] p. faks.
15. BARYCZ, Henryk. Podróże polskie do Neapolu w wiekach XV–XVIII. Warszawa, 1939. 54 p.
16. BASISTA, Jakub. O nawiedzeniu miejsc świętych przez sarmackich podróżników. In: Rzeczpospolita wielu wyznań: materiały z międzynarodowej konferencji Kraków 18–20 listopad 2002. Eds. Adam Kaźmierczyk [et. al.]. Kraków: Księgarnia Akademicka, 2004, p. 281–291. ISBN 8371886721.
17. CHACHAJ, Marian. Związki kulturalne Sieny i Polski do końca XVIII w.: staropolscy studenci i podróżnicy w Sienie: Sieneńczycy i ich dzieła w Polsce. Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 1998. 264 p. ISBN 83-227-1225-1.
18. CHACHAJ, Marian; and ROK, Bogdan. Wstęp. In: WITOSŁAWSKI, Michał. Peregrynacyja podróży rzymskiej (1738–1739). In: Staropolskie podróżowanie. Eds. Bogdan Roka, Filip Wolański. Kraków: Księgarnia Akademicka, 2016, p. 44–45. ISBN 9788376387291.
19. CHOMIK, Piotr. Miejsca objawień cudownych ikon Matki Bożej z obszaru Wielkiego Księstwa Litewskiego. Barok, 2004, vol. 11, p. 145–162.
20. CIESIELSKI, Tomasz. Koronacje cudownych obrazów w osiemnastowiecznej Rzeczypospolitej. In: Cywilizacja prowincji Rzeczypospolitej szlacheckiej. Eds. Aleksander Jankowski, Andrzej Klonder. Bydgoszcz: Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego, 2004, p. 195–204. ISBN 83-7096-518-0.
21. DZIECHCIŃSKA, Hanna. O staropolskich dziennikach podróży. Warszawa: Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk, 1991. 121, [2] p. ISBN 83-900087-6-9.
22. DZIECHCIŃSKA, Hanna. Podróż i jej miejsce w świadomości społecznej. Odrodzenie i Reformacja w Polsce, 1988, vol. 33, p. 27–52.
23. CHORĄŻYCZEWSKI, Waldemar; PACEVIČIUS, Arvydas; and ROSZAK, Stanisław, eds. Egodokumenty: tradycje historiograficzne i perspektywy badawcze. Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernik, 2015. 199, [1] p. ISBN 978-83-231-3400-8.
24. ELIADE, Mircea. Traité d’histoire des religions. Paris: Payot. 1949. 405 p.
25. ELIADE, Mircea. Histoire des croyances et des idées religieuses. Paris: Payot, 1976–1983. 3 vols.
26. ELIADE, Mircea. Le Sacré et le Profane. Paris: Gallimard (nrf), 1967. 186 p.
27. ISAJEWICZ, Jarosław. Cywilizacje postbizantyjska i łacińska w Europie Środkowo-wschodniej. Strefy współistnienia i wzajemnych wpływów. In: Europa Środkowowschodnia od X do XVIII w. – jedność czy różnorodność?. Eds. Krzysztof Baczkowski, Janusz Smołucha. Kraków: Societas Vistulana, 2005, p. 95–118. ISBN 8388385607.
28. KACZMAREK, Marian. Specyfikacja peregrynacji wśród staropolskich form pamiętnikarskich. In: Munera litteraria: księga ku czci Prof. Romana Pollaka. Ed. Włodzimierz Dworzaczek. Poznań: Państwowe Wydawawnictwo Naukowe, 1964, p. 95–105.
29. KACZMAREK, Marian. Staropolskie relacje peregrynackie – między piśmiennictwem a literaturą. In: Podróż w literaturze rosyjskiej i w innych literaturach słowiańskich. Eds. Tomasz Poźniaka, Aleksandra Wieczorek. Opole: Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego, 1993, p. 15–18.
30. KOWALCZK, Małgorzata Ewa. Obraz Włoch w polskim piśmiennictwie geograficznym i podróżniczym osiemnastego wieku. Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek, 2005. 347 p., [5] p. of maps. ISBN 83-7441-114-7.
31. KOWALCZYK, Małgorzata Ewa. Loreto w polskiej religijności XVIII w. In: Czasy nowożytne: studia poświęcone pamięci prof. Władysława Eugeniusza Czaplińskiego w 100 rocznicę urodzin. Ed. Krystyn Matwijowski. Wrocław: Instytut Historyczny Uniwersytetu Wrocławskiego: Wrocławskie Towarzystwo Miłośników Historii, 2005, p. 155–162. ISBN 83-87843-16-4.
32. KRACIK, Jan. Święte obrazy wśród grzesznych Sarmatów: ze studiów nad recepcją kulturowego dziedzictwa. Nasza Przeszłość, 1991, vol. 76, p. 141–192. DOI: https://doi.org/10.52204/np.1991.76.141-192.
33. KUCHARSKI, Adam. Hiszpania i Hiszpanie w relacjach Polaków: wrażenia z podróży i pobytu od XVI do początków XIX w. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Semper, 2007. 544 p. ISBN 978837507022-4.
34. KUCHARSKI, Adam. Compostela – Rzym – Loreto: podróż edukacyjna jako nieustająca pielgrzymka. Przykład Jakuba Sobieskiego (1607–1613). In: Camino Polaco: teologia, sztuka, historia, teraźniejszość. Eds. Piotr Roszak, Franciszek Mroza, Waldemar Rozynkowski. Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 2019, p. 47–62. ISBN 978-83-231-4261-4.
35. LORET, Maciej. Życie Polskie w Rzymie w XVIII w. Roma, 1930. IV, [2], 384 p., [1] ill.
36. MĄCZAK, Antoni. Quanta patimur. Z badań nad turystyką czasów renesansu i baroku. Odrodzenie i Reformacja w Polsce, 1977, vol. 22, p. 93–122.
37. MĄCZAK, Antonii. Życie codzienne w podróżach po Europie w XVI i XVI w. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1978. 386, [2] p., [112] p. of plates, [2] folded leaves of plates
38. OTTO, Rudolf. The idea of the holy: an inquiry into the non-rational factor in the idea of the divine and its relation to the rational. London: Oxford University Press. 1924, 254 p.
39. PACEVIČIUS, Arvydas. Lietuva svetimšalių keliautojų akimis: intymus pasakojimas ar propaganda? In: Kelionių aprašymai kaip egodokumentinis paveldas. Eds. Genovaitė Astrauskienė, Arvydas Pacevičius, Tomas Petreikis. Panevėžys: [Amalkeros leidyba], 2015, p. 8–21. ISBN 978-9955-659-69-3.
40. PACEVIČIUS, Arvydas. Kelionių į Lietuvą XV–XIX a. pradžioje aprašymai: ego-dokumentalumo ir tipologijos problema. Knygotyra, 2023, vol. 81, p. 7–37. DOI: https://doi.org/10.15388/Knygotyra.2023.81.
41. RICOUER, Paul. Husserl: An Analysis of His Phenomenology. Evanston: Northwestern University Press, 1967. 238 p. ISBN 0810105306.
42. ROK, Bogdan. Życie religijne w sanktuariach maryjnych na ziemiach Rzeczypospolitej w czasach saskich. In: Między barokiem a oświeceniem: obyczaje czasów saskich: praca zbiorowa. Eds. Krystyna Stasiewicz, Stanisław Achremczyk. Olsztyn: Ośrodek Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego, 2000, p. 155–165. ISBN 9788396952561.
43. ROK, Bogdan. Hiszpania w opinii społeczeństwa Rzeczypospolitej Obojga Narodów
w XVIII w. Studia Historyczne, 1995, vol. 38, no. 3, p. 335–352.
44. ROK, Bogdan. Obraz Europy Zachodniej w świetle relacji podróżniczej Teofili z Radziwiłłów Morawskiej z lat 1773–1774. In: Między Zachodem a Wschodem: studia z dziejów Rzeczypospolitej w epoce nowożytnej. Eds. Jacek Staszewski, Krzysztof Mikulski, Jarosław Dumanowski. Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek, 2002, p. 221–234. ISBN 83-7174-910-4.
45. ROK, Bogdan. Staropolskie opisy podróży jako źródła historyczne. Acta Universitatis Wratislaviensis. Historia, 2005, no. 2783 (CLXXI), p. 519–524.
46. ROSZAK, Stanisław. Ego-documents – some remarks about Polish and European historiographical and methodological experience. Biuletyn Polskiej Misji Historycznej, 2013, no. 8, p. 27–42. DOI: http://dx.doi.org/10.12775/BPMH.2013.001
47. SAJKOWSKI, Alojzy. Włoskie przygody Polaków: wiek XVI–XVIII. Warszawa: Państwowy Instytutu Wydawniczy, 1973. 256, [4] p., [40] p. of plates, [1] map.
48. SCHULZE, Winfried, ed. Ego-Dokumente: Annäherung an den Menschen in der Geschichte. Berlin: De Gruyter Akademie Forschung: Akademie-Verlag, 1996. 348 p. ISBN 3-05-002615-4.
49. SCHELER, Max. Zur Phänomenologie und Theorie der Sympathiegefühle und von Liebe und Hass: Mit einem Anhang über den Grund zur Annahme der Existenz des fremden Ich. Halle: M. Niemeyer, 1913. V, 154 p.
50. SKOWRON, Ryszard. Dyplomaci polscy w Hiszpanii w XVI i XVIII w. Kraków: Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych “Universitas”, 1997. 311, [1] p., [4] p. of plates. ISBN 8370523986.
51. SZULAKIEWICZ, Władysław. Ego-dokumenty i ich znaczenie w badaniach naukowych. Przegląd Badań Edukacyjnych, 2013, no. 16, p. 65–84.
52. TAZBIR, Janusz. Staropolskie opinie o Hiszpanach. Przegląd Historyczny, 1967, vol. 54, no. 4, p. 605–620.
53. VELIČKAITĖ, Vika. Maldingumo raiška Mykolo Kazimiero Radvilos Žuvelės (1702–1862) dienoraštyje. Daktaro disertacija. Kaunas, 2024. 192, [1] p.
54. VELIČKAITĖ, Vika. Mykolo Kazimiero Radvilos Žuvelės piligrimystė. Liaudies kultūra, 2017, no. 5, p. 18–31.
55. VELIČKAITĖ, Vika. Mykolo Kazimiero Radvilos, vadinamo Žuvele (1702–1762) dienoraštis: tarp itinerarijaus ir egodokumento. Bibliotheca Lituana. Vol: IV, Privačioji raštija ir egodokumentinis paveldas. Ed. Arvydas Pacevičius. Vilnius, 2017, p. 105–121. ISBN 978-9955-33-708-9.
56. VELIČKAITĖ, Vika. Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės didiko Mykolo Kazimiero Radvilos Žuvelės kelionės pagal jo dienoraštį. Darbai ir dienos, 2015, vol. 64, p. 29–47.
57. WAARDENBURG, Jacque. Reflections on the study of religion: Including an essay on the work of Gerardus van der Leeuw. The Hague; Paris; New York: Mouton de Gruyter, 1978. [10], 284 p.
58. WILSKA, Małgorzata. Pielgrzymim szlakiem z Mazowsza do Composteli. In: Peregrinationes: pielgrzymki w kulturze dawnej Europy. Eds. Halina, Manikowska, Hanna Zaremska. Warszawa: Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk, 1995, p. 165–169. ISBN 8386301090.
59. WITKOWSKA, Aleksandra. Uroczyste koronacje wizerunków maryjnych na ziemiach polskich w latach 1717–1992. In: Przestrzeń i sacrum: geografia kultury religijnej w Polsce i jej przemiany w okresie od XVII do XX wieku na przykładzie ośrodków kultu i migracji pielgrzymkowych. Eds. Antoni Jackowski [et al.]. Kraków: Instytut Geografii Uniwersytetu Jagiellońskiego, 1996, p. 33–41. ISBN 8390444178.
60. WRZEŚNIAK, Małgorzata. Roma Sancta, Fiorenza Bella: dzieła sztuki w diariuszach polskich podróżników do Włoch w XVI i XVII wieku. Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu. Kardynała Stefana Wyszyńskiego, 2010. 280 p. ISBN 9788370726157.
Šis darbas apsaugotas Creative Commons priskyrimo 4.0 viešąja licencija.