Lietuvos istorijos studijos
Lietuvos istorijos studijos
Download

Lietuvos istorijos studijos ISSN 1392-0448 eISSN 1648-9101

2020, vol. 45, pp. 162–171 DOI: https://doi.org/10.15388/LIS.2020.45.11

Šaltinio publikacija / Archival publication

 

Regestr percepty pieniędzy czasu spławu królewieckiego [1760–1761 roku]*

Andrej Ryčkov
Mokslo darbuotojas, daktaras
Lietuvos istorijos institutas
Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės istorijos skyrius
El. paštas: andrej.ryckov@gmail.com

* Reiškiu nuoširdžią padėką Martynui Jakuliui, Liudui Jovaišai, Andželikai Polinkevičiūtei, Aivui Ragauskui ir Karoliui Tumeliui už pagalbą ir konsultacijas rengiant šią publikaciją.

Copyright © 2020 Andrej Ryčkov. Published by Vilnius University Press
This is an Open Access article distributed under the terms of the Creative Commons Attribution Licence, which permits unrestricted use, distribution, and reproduction in any medium, provided the original author and source are credited.

Vilniaus universiteto bibliotekos Rankraščių skyriaus fonde „Inventoriai“ (f. 4) saugoma 1760–1761 m. transportavimo, vykdyto Nemuno upe, ataskaita1. Ataskaitą parengė ir sutuoktinių Masalskių2 įgaliotiniui Jurgiui Vrublevskiui (Jerzy Wróblewski) įteikė nenustatytas asmuo, atsakingas už jų prekių gabenimo vytinėmis iš Stolpcų (dab. Baltarusija) į Karaliaučių ir atgal Nemuno upe organizavimą. Viena vertus, šaltinio publikacija iliustruoja šiame „Lietuvos istorijos studijų“ tome išspausdintą Dariaus Sakalausko ir Aivaro Poškos tyrimą, skirtą prekių ir žaliavų transportavimo organizavimui Nemunu XVIII a. Kita vertus, ji atliepia daug didesnius Abiejų Tautų Respublikos ekonomikos ir laivininkystės istorijos poreikius3. Iš jos sužinome apie to meto mokesčių sistemą, kuri buvo susiklosčiusi Nemune – Lietuvos Didžiojoje Kunigaikštystėje ir Prūsijos karalystėje, taip pat susipažįstame su specifine vytinių (upinių laivų atmaina) inventoriaus, konstrukcijos ir detalių terminija. Be to, publikacija liudija apie Ružanuose įsikūrusių Kristinos Rožės Sapiegaitės-Masalskienės ir jos vyro Kazimiero Adrijono Masalskio ekonominius pajėgumus ir ūkinius poreikius.

Ataskaita yra įrašyta 32,5 × 19,5 cm formato sąsiuvinyje, turinčiame kietą kartoninį viršelį. Šiame sąsiuvinyje iš viso yra 45 numeruoti lapai. Pirmuose keturiuose iš jų yra įrašyta atskaita, likę – tušti. Popieriaus vandenženklis – Aras, dažnai pasitaikantis XVIII a. antrojoje pusėje4. Ant sąsiuvinio viršelio užklijuotos dvi lipdės. Pirmoji susijusi su dokumento archyvavimu sutuoktinių Masalskių, arba Sapiegų, archyve5. Joje yra padarytas trumpas įrašas inicialinėmis raidėmis, juodu rašalu „Regestr fabryczny królewieck[i]“. Antroji, spausdinta, 1919–1939 m. Stepono Batoro universiteto laikų „Uniwersytecka biblioteka publiczna w Wilnie. Dział rękopisów. № A – 14276“.

Publikacija buvo rengiama, remiantis 1953 m. Kazimierzui Lepszy vadovaujant parengta lenkiškų XVI–XIX a. šaltinių instrukcija7. Taip pat atsižvelgus į kolegų – Roberto Jurgaičio, Adamo Stankevičiaus bei Astos Verbickienės – suformuluotus principus, kuriais vadovaudamiesi jie publikavo 1788–1790 m. Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės seimelių instrukcijas8.

Publikuojamo šaltinio kalba iš dalies moderninama, bandant priderinti ją prie dabartinės lenkų kalbos taisyklių. Žodžiuose pagal prasmę vartojami priebalsiai ir balsiai ć ir ó (cwiekowćwieków; dwumdwóm), j (dworneydworej; rewizyirewizyji), ś (szersciszerści), i (yi), ń (kamien → kamień), ż (tegoztegoż). Atsisakyta raidės x rašybos, ji keičiama raidžių junginiu ks (oxeftyoksefty). Taip pat atsisakyta lenkiškos kilmės žodžiuose dvigubų priebalsių perteikimo (linnikowilinikowi). Be to, sutvarkyta didžiųjų ir mažųjų raidžių rašyba. Iš didžiosios raidės rašomi asmenvardžiai (bei juos atstojantys malonybiniai žodžiai, pareigybės) ir vietovardžiai, o kaip išimtinis atvejis didžioji raidė paliekama Prūsijos muito įvardijime (cła Pruskiego). Nors beveik visi šaltinyje esantys sutrumpinimai išskleidžiami be jokių skliaustų, malonybiniai žodžiai pateikiami sutrumpinimo forma (panp; panowiepp; jegomość panjmp; wielmożny jegomość panwjmp). Vienintelis atvejis, kai malonybiniai žodžiai nėra visiškai sutrumpinami, susijęs su Kristinos Rozalijos Sapiegaitės-Masalskienės apibūdinimu. Šaltinyje ji nėra įvardyta asmenvardžiu, tik malonybiniu žodžiu, todėl, vengiant nesusipratimų, jaśnie wielmożna pani trumpinama jw pani.

Nepaisant kalbos moderninimo, siekiama išsaugoti dalį šaltinio kalbos autentiškumo. Bandant išsaugoti autentišką skaičiavimo sistemą, žodžiais užrašyti skaitmenys nėra perteikiami arabiškaisiais skaitmenimis (pavyzdžiui, 53 dziesiątki). Paliktas dalies mėnesių lotyniškas įvardijimas (januarius; februarius). Nurodant dabartinės Baltarusijos teritorijoje esantį Zietelos (balt. Дзятлава; rus. Дятлово) miestą, paliekamos abi šaltinio formos – ne tik lenkiška (Zdzięcioł), bet ir baltarusiška (Dzięcioł).

Tekstologinės pastabos numeruojamos arabiškaisiais skaitmenimis ir pateikiamos lapo apačioje, o teksto komentarai numeruojami lotynų abėcėlės raidėmis ir pateikiami šaltinio publikacijos pabaigoje. Kiekvieno puslapio pradžia žymima dviem brūkšniais ir puslapio numeriu, kuris yra nurodytas pasviruose laužtiniuose skliaustuose (|| [1]). Šaltinio publikacijos rengėjo teksto prasmę papildantys žodžiai įrašomi pasvirai laužtiniuose skliaustuose. Neaiškios arba klaidinančios teksto vietos pažymimos ženklu [s].

PUBLIKACIJA

|| [1] Regestr percepty pieniędzy czasu spławu królewieckiego do rąk jmp Jerzego Wróblewskiego, dyspozytora wicin moich, weszłych od roku 1760 miesiąca oktobra 2 dnia do roku 1761.

Percepta

Tynfy

Szostaki

Grosze

Szelągi

Dnia 2 oktobra od jmp Jelcaa marszałka wziął

60

     

Dnia 24 oktobra od jmp Jelca marszałka wziął

100

     

Dnia 5 nowembra przysłanych od JW Panib odebrał

2216

2

   

Dnia 6 januarii od JW Pani wziął

100

     

Dnia 16 februarii od WJMP Starostyc wziął

1579

     

Dnia 4 marca przysłanych do Stołpcówd odebrał

1184

 

8

 

Tegoż dnia na dwa oksefty wina odebrał

354

2

   

Żyta miał skarbowego miary dwornej szanków 1145, w Grodnie podlichtował szanków 60, zostało do Królewca 1085; z tego namierzono w Królewcu na łaszty łasztów 51 i beczek 7, odtrącono na usech łasztów 2 i beczek 3, zostało łasztów 49 i beczek 4; przedano pp Georgiemue i Hojerowif łaszt po złotych 120, i czyni złotych pruskich 5904

9840

     

Pszenicy miary dwornej było szanków 67½, namierzono w Królewcu łasztów 3 i beczek 3, odtrącono na usech beczek 2 i szeflów 2, zostało łasztów 3 i szefel 1. Przedano po złotych 130, czyni złotych pruskich 392, groszy 5

653

1

10

 

Od kupców królewieckich Georgiego i Hojera gotowym groszem wziął złotych pruskich 5609 i groszy 5, czyni

9348

1

10

 

Za 53 dziesiątki rohoż przedanych w Królewcu, każdy dziesiątek po groszy pruskich 15, czyni

44

 

6

1

|| [1v] Kontynuacyja tejże percepty pieniędzy

Tynfy

Szostaki

Grosze

Szelągi

Za trzy funty szerści, funt po groszy pruskich 18, tynfy [s]

3

 

 

 

Za flaszę miedzianą starą, ważącą funtów 2¾; funt po groszy pruskich 40, czyni

6

 

4

 

Percepta pieniędzy z górnego fraktu

       

Od żyda grodzieńskiego za trzy łaszty soli po talarów bitych 8

152

     

Od tegoż żyda cła Pruskiego

4

     

Od żyda kryńskiego za kufę wina

17

     

Od jmp Łowcewiczag za wina kuf 10, po tynfów 17 od kufy

170

     

Od jmp Wysockiegoh za soli łasztów 6 po talarów bitych 8, czyni

304

     

Od tegoż jmp Wysockiego cła Pruskiego

8

     

Od jmp Majewskiegoi za soli beczek 6

20

     

Od tegoż za śledzi beczek 3

10

     

Od tegoż za 31 sztab żelaza

16

     

Od żyda Szmajj za śledzi beczek 2

6

2

   

Przykładkowej soli beczek 8 po tynfów 2

16

     

Latus facit tynfów

732

2

4

 

Transport pierwszego latus

25480

2

9

 

Summa summarum całej percepty

26213

2

 

1

||  [2] Ekspens tych pieniędzy roku 1760

Tynfy

Szostaki

Grosze

Szelągi

Za wicinę kupioną w Stołpcach talarów bitych 410

2596

2

   

Na siebie, człeka i konie w drodze wydał

85

1

5

 

Dnia 28 nowembra w Różaniek do rąk JW Pani

213

1

1

2

Dwóm styrnikom zadatku

31

2

   

Na siebie i konie w drodze do Dzięciołal

16

2

   

W Słonimie do rąk JW Pani

51

2

   

Jeżdżąc do Zelwianm dla widzenia towarów

7

2

   

Dnia 17 februarii do Stołpców na drogę

21

1

6

1

Dnia 25 februarii w Stołpcach za pieńki ciukowej, kamieni 30¾ i ½ kamień a florenów 6, czyni złotych 345 groszy 14. W jesieni zostawił zadatku talarów bitych 15, wytrąciwszy one czyni

178

     

Za przerobienie tejże pieńki ludziom najętym

10

     

Za pienki czystej kamieni 7¾ kamień, a florenów 13 groszy 7

81

1

6

1

Za kocioł miedziany dla czeladzi, ważący funtów 10¼

27

2

   

Za sztabę żelaza na potrzebę skarbową.

Z tego żelaza zrobiono siekier 4, swidrów wielkich 2, swidrów srzednich 2, dłoto 1

11

     

Strugał kowalowi za robotę i stal

6

1

   

Żydowi najętemu po styrników z Zdzięciołan

11

2

   

Żydowi posłanemu z listem do JW Pani

15

     

Za dwa oksefty wina po talarów bitych 28, czyni

354

2

   

Za wicinę nową podług kontraktu dopłacił

1578

2

2

2

Za 100 dziesiątków rohoż, kupionych po szostaków 4 dziesiątek, wytrąciwszy co zostawił w jesieni tynfów 20

113

1

   

Linikowi od spuszczenia borzunów dziesiątków 22

7

2

   

Linikowi od zrobienia statków pieńkowych, to jest barbary1, lin sześciu, stachów par 4, trarpara, szoty2, garły3 i co należy do przyporządzenia maszta

69

     

Za wylanie wody z wiciny ludziom najętym

26

1

   

Za gorzałkę wziętą różnemi czasy majstrowi i porobkom

3

2

6

 

Za stancyją i upieczenie chlebów w Stołpcach

23

1

   

Latus facit

5542

2

2

2

|| [2v] Dalszy ekspens pieniędzy roku 1761

Tynfy

Szostaki

Grosze

Szelągi

Za poświęcenie wicin prezbyterowi w Stołpcach

1

     

Cztyrem ludziom, najętym do czółnów z Stołpców do Jeremiczo, każdemu z osobna po tynfów 6

24

     

Ekspens w Zelwianach od dnia 16 aprila roku 1761

       

Najętym dwóm ludziom do robienia dachu na wicinie

1

     

Za gorzałkę przy ładowaniu wiciny

1

1

   

Od obrobienia czółna

1

     

Za blachę dębową do rudla

6

     

Kowalowi od zrobienia gwoździ 13 i naprawę zamku

1

2

   

Za wyniesienie żyta i pszenicy z szpichlerza do wicin

60

1

6

1

Ludziom różańskim 7 za podhoń z Stołpców do Zelwian

35

     

JMP Gubernatorowi wydanych pieniędzy4 na porobków wrócił5

80

     

Za 2 szpichlerze, najęte w Zelwianach na złożenie towarów dolnych i górnych, na cały rok

101

1

   

Gospodarzowi za stancyją i pieczenie chleba

6

     

W Doroszewiczachp na lichtudze trzem styrnikom cudzym

3

     

Dnia 7 maja w Grodnie od podlichtowania wiciny

Za wyniesienie żyta do szpichlerza jmp Reszkir

4

2

2

2

W Rumszyszkachs od dwóch wicin do dworu jazowego

2

1

1

1

Tamże do dworu od dwóch wicin talarów
bitych 8

50

2

   

Za gorzałki garcy 2 dla styrników rumszyskich

2

     

Za wyprowadzenie wicin przez rapy

3

1

   

W Kownie na piwo styrnikom i czeladzi

3

     

W Tylżyt do kancelaryji moskiewskiej od przechodzących wicin

2

     

W Krzyżanachu od otwarcia bom

 

2

   

Przed Łabgowemv od spuszczenia promku

   

4

 

Tamże za uczynienie rumu dla wicin pachołkowi

 

2

   

Tamże za blankieta otwarcie ogrodu i podjęcie

3

1

   

W Taplowiew od otworzenia mostów dwóch

   

8

 

Za upieczenie chleba pieczyw 17

7

1

6

1

W bomach królewieckich od rewizyji

2

     

Latus facit

404

1

3

1

|| [3] Dalszy ekspens pieniędzy roku 1761

Tynfy

Szostaki

Grosze

Szelągi

Pisarzom dwóm za blankieta i do karbony na ubogie

2

 

6

1

Porucznikowi plac-majorowi, tamże i sołdatowi

2

     

Pisarzowi od otwarcia bom

 

2

   

Sołdatom za przepuszczenie wicin przez bomy

 

1

   

Od wszybowania wicin do miasta

10

     

Dając materyją ludwisarzowi na dzwony od wagi

1

2

6

1

Dragarzom na piwo od wynoszenia żyta z wiciny

2

     

Za grochu łasztówek 3, łasztówka po złotych 8

40

     

Za beczkę z ratusza do mierzenia pszenicy

 

1

   

Item za beczkę do żyta

 

1

   

Pomierczemu i kaplejnie na piwo przy mierze

2

2

   

Za kopę tarcic na dach do wiciny

15

     

Do paku soli skarbowej pakarzowi

2

     

Od wagi żelaza szyfuntów 6

3

1

10

 

Od wagi ołowiu swiń dwóch

1

 

6

1

Pakarzom od paku soli i dragarzom od noszenia do wicin łasztów 33 po złotych 2, czyni

76

2

   

Za kółek trzy i kalitek 2 tynfe

4

1

   

Za postawienie 2 masztów na wicinach

5

2

   

Za otwarcie 4 mostów

2

2

   

Rumowniczym za szybowanie wicin do burwałku

3

     

Za kopę łubu na pokrycie szafarni

6

2

   

Za przywiezienie 6 kuf wina do wicin

8

2

   

Za trzy beczki śledzi po złotych 17

85

     

Za wykulanie tychże śledzi i przewiezienie do wicin

1

     

Za skrzynię szkła białego po złotych 46 tynfy [s]

76

2

   

Za lin 2 w Królewcu kupionych

30

     

Furmanowi za przywiezienie dzwonów od ludwisarza

2

     

W ważnicy od przeważenia dzwonów

2

     

Za talerzy głębokich farfurowych tuzinów 2

20

     

Za sznejdczę ślósarską

15

     

Za 100 kop ćwieków pobielanych do blachy

41

2

   

Za obcęgi ślosarskie

2

1

   

Za 100 sztuk cegły na piec do wiciny

6

2

   

Latus facit

474

 

3

2

|| [3v] Dalszy ekspens roku 1761

Tynfy

Szostaki

Grosze

Szelągi

Za arfę do arfowania żyta

30

     

P Szereszowix długu do przeszłorocznego piwa złotych pruskich 85, groszy 23

142

1

10

 

Za auscugiem ludwisarza złotych 268, czyni

446

2

   

Za auscugiem z kramu żelaznego florenów 861 groszy 6

1435

1

   

Za auscugiem korzennika florenów 887 groszy 8

1479

 

4

 

Za auscugiem sukiennika florenów 1370
groszy 14

2284

 

4

 

Za auscugiem kotlarza florenów 107 groszy 2½

178

1

5

 

Za soli łasztów 23 po florenów 138, [facit] florenów 3174

5290

     

Za żelaza szale kamieni 60 2/4 po 51, [facit] florenów 308 groszy 16 ½

514

 

9

 

Za ołowiu swiń 2 kamieni 7¼ florenów 6½ po 6½, [facit] florenów 48 groszy 9½

80

1

7

1

Za szkła skrzyń 4 po 42 florenów, [facit] 168

280

     

Za obligiem długu od roku 1757, [facit] florenów 2156 groszy 10

3593

2

8

 

Prowizyi od roku 1757 do roku 1761, [facit] florenów 998

1663

1

   

Z wiciny szafarniowej czeladzi dolnej płaty parobkom 11 po tynfów 20 i styrnikowi tynfów 40, wytrąciwszy zadatku tynfów 12 szostaków 2

242

1

   

Z wiciny lożney czeladzi dolney porobkom jedynastu po tynfów 20, z osobna i styrnikowi tynfów 40, wytrąciwszy zadatku tynfów 19

227

     

Za ufarbowanie samodziału sukna łokci 177, to jest sztuk 4 a od łokci po groszy pruskich 4½, [facit] florenów 23 groszy 6½

38

2

1

 

Za dwa kołowrotki do przędziwa florenów 5

8

1

   

Za listy na pocztę i z poczty odbierając

5

2

   

Za piłkę jednoręczną i swiderek do wicin

1

2

   

Za pieczenie chleba w Królewcu pieczyw 15

10

     

Za paszport wychodąc z Królewca

1

2

   

Pisarzowi z ważnicy za blankieta i rewizorowi

10

     

Na licencyje w bomach, od rewizyji rewizorowi

1

     

Za dolny i górny spław od wicin dwóch

cła Pruskiego złotych pruskich 110 groszy 18 szostak 1

184

1

 

2

Porucznikowi za znaczki i sołdatom za przepuszczanie

1

1

   

Pisarzowi za otwarcie bom

 

2

   

W Taplowie za otwarcie dwóch mostów

   

8

 

W Łabgowie do zamku, otwarcie ogrodu i podjęcie mosta

3

1

   

Za Łabgowem za spuszczenie promku

   

4

 

Latus facit

18154

1

10

1

|| [4] Dalszy ekspens roku 1761

Tynfy

Szostaki

Grosze

Szelągi

W Krzyżanach za otwarcie bom

6

2

   

W Tylży do kancelaryji moskiewskiej od przechodzących wicin

2

1

   

W Jurborku na cłach za spław dolny i górny

1293

1

4

2

Superintendentom akomodacyji

30

     

Strażnikom i substytutom od rewizyji

10

     

Kapralom za znaczki i żołnierzom oddając znaczki6

1

     

W Kownie kowalowi od zrobienia narożków sztuk 9 a groszy 6

1

1

6

1

W Dorsuniszkachy brzegowego do dworu

2

1

1

1

W rapach za linę dobrą

15

1

   

Za list w Mereczu, oddając na pocztę

 

1

   

W Zelwianach bednarzowi od naprawy beczek 56

2

2

4

2

Dnia 15 oktobra odesłało do Różany

164

     

Styrnikom i parobkom przy odprawie na piwo

3

1

   

Od dnia 25 februarii aż do dnia 4 nowembra na siebie i człeka przez wszystek w drodze i Królewcu

190

     

W Różanie strawnych dla człeka na miesiąc nowember

6

1

   

Latus facit

1729

1

4

1

Transport 1 lateris facit

5542

2

2

2

Transport 2 lateris facit

404

1

3

1

Transport 3 lateris facit

474

 

3

2

Transport 4 lateris facit

18154

1

10

1

Summa summarum całego ekspensu

26305

 

11

1

1 Rankraštyje: babary.

2 Mažiau tikėtinas perskaitymas: szoły.

3 Mažiau tikėtinas perskaitymas: garty.

4 Rankraštyje: piniędzy.

5 Pirma įrašyta wrociłem, bet paskui em užbraukta.

6 Rankraštyje: znaki.

a) Asmuo neidentifikuotas; b) Kristina Rozalija Sapiegaitė-Masalskienė (Krystyna Róża Sapieżanka Massalska) († 1772); c) Kazimieras Adrijonas Masalskis (Kazimierz Adrian Massalski), Valkavisko seniūnas († po 1777); d) Stolpcai (balt. Стоўбцы, rus. Столбцы, dab. Baltarusija, Minsko sritis); e) asmuo neidentifikuotas; f) asmuo neidentifikuotas; g) asmuo neidentifikuotas; h) asmuo neidentifikuotas; i) asmuo neidentifikuotas; j) asmuo neidentifikuotas; k) Ružanai (balt. Pужаны, rus. Pужаны, dab. Baltarusija, Bresto sritis); l) Zietela (balt. Дзятлава, rus. Дятлово, dab. Baltarusija, Gardino sritis); m) Želvėnai, išnykusi vietovė Vakarų Baltarusijoje; maždaug ties ta vieta, kur Zelvos (balt. Зэльвянка, Зальвянка, rus. Зельвянка) upė įteka į Nemuną; n) Zietela (balt. Дзятлава, rus. Дятлово, dab. Baltarusija, Gardino sritis); o) Jaremičai (balt. Ярэмічы, rus. Еремичи, dab. Baltarusija, Gardino sritis); p) Daroševičiai (balt. Дарошавічы, rus. Дорошевичи, dab. Baltarusija, Gardino sritis); r) asmuo neidentifikuotas; s) Rumšiškės (dab. Lietuva, Kaišiadorių rajonas); t) Tilžė (rus. Советск, dab. Rusija, Kaliningrado sritis); u) Kryžionai (rus. Заповедное, dab. Rusija, Kaliningrado sritis); v) Labguva (rus. Полесск, dab. Rusija, Kaliningrado sritis); w) Tepliava (rus. Гвардейск, dab. Rusija, Kaliningrado sritis); x) asmuo neidentifikuotas; y) Darsūniškis (dab. Lietuva, Kaišiadorių rajonas).

Bibliografija

Burszta J., 1954 – Józef Burszta, „Handel magnacki i kupiecki między Sieniawą nad Sanem a Gdańskiem od końca XVII do połowy XVIII wieku“, in: Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych, 1954, t. 16, s. 174–238.

Burszta J., 1955 – Józef Burszta, „Materiały do techniki spławu rzecznego na Sanie i średniej Wiśle z XVII i XVIII w.“, in: Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, 1955, t. 3 (4), s. 752–782, 824–825.

Burszta J., 1975 – Józef Burszta, „Z badań nad spławem w dorzeczu środkowej Wisły w drugiej połowie XVIII wieku“, in: Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, 1975, t. 23 (1), s. 23–36.

Dygdała J., 2007 – Jerzy Dygdała, „Koszty żeglugi na Wiśle między Toruniem a Gdańskiem w 1766 roku: rachunki toruńskiego sternika Franciszka Majewskiego“, in: Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, 2007, t. 55 (1), s. 51–66.

Dygdała J., 2012 – Jerzy Dygdała, „Radziwiłłowskie kłopoty ze spławem do Gdańska i Królewca w 1733 roku“, in: Zapiski Historyczne, 2012, 77 (3), s. 377–391.

Guldon Z., 1966 – Zenon Guldon, Związki handlowe dóbr magnackich na prawobrzeżnej Ukrainie z Gdańskiem w XVIII wieku, Toruń: Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 1966.

Guldon Z., Wijaczka J., 1993 – Zenon Guldon, Jacek Wijaczka, „Związki handlowe ziem litewskich i białoruskich z Królewcem w świetle rejestrów celnych komory grodzieńskiej z lat 1600 i 1605“, in: Komunikaty Mazursko-Warmińskie, 1993, nr 1, s. 21–31.

Guldon Z., Wijaczka J., 1995 – Zenon Guldon, Jacek Wijaczka, „Handel ekonomii litewskich z Królewcem w latach 1765–1768“, in: Zapiski Historyczne, 1995, t. 60, zesz. 2/3, s. 39–47.

Instrukcja wydawnicza – Instrukcja wydawnicza dla żródeł historycznych od XVI do połowy XIX wieku, Wrocław: Zakład im. Ossolińskich, 1953.

Kazusek Sz., 2011 – Szymon Kazusek, Regestr celny nowodworski tak dolny jako i górny na wiosnę i jesień in anno 1662, Kielce: Wydawnictwo Uniwersytetu Humanistyczno-Przyrodniczego Jana Kochanowskiego, 2011.

Laucevičius E., 1967 – Edmundas Laucevičius, Popierius Lietuvoje XV–XVIII a., Vilnius: Mintis, 1967.

LDK seimelių instrukcijos – Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės seimelių instrukcijos (1788–1790), parengė R. Jurgaitis, A. Stankewič, A. Verbickienė, Fontes Historiae Parlamentorum Lithuanicorum, t. 1, Vilnius: Mykolo Romerio universitetas, 2015.

Michalski A., 2004 – Andrzej Michalski, „Działania właścicieli księstwa klewańskiego zmierzające do intensyfikacji wymiany handlowej z Gdańskiem w latach 1701–1749“, in: Athenaeum. Polskie Studia Politologiczne, 2004, t. 13, s. 175–189.

Sapiehowie – Sapiehowie: materjały historyczno-genealogiczne i majątkowe, t. 3, Petersburg: w drukarni Trenke i Fusnot, 1894.

Zielińska Z., 1975 – Zofia Zielińska, „Massalski Michał Józef“, in: Polski Słownik Biograficzny, t. XX, zesz. 84 (Maria Józefa – Mathy Ignacy), Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk, 1975, s. 141–143.

Zielińska Z., 1993 – Zofia Zielińska, „Aleksander Michał Sapieha“, in: Polski Słownik Biograficzny, t. XXXIV, zesz. 143 (Sanguszko Dymitr – Sapieha Jan), Wrocław–Warszawa–Kraków, 1993, s. 565–567.

Žiemelis D., 2011 – Darius Žiemelis, „XVI–XVIII a. Abiejų Tautų Respublikos užsienio prekybos struktūra bei mastas: LDK atvejis (II)“, in: Lituanistica, 2011, t. 57, Nr. 4 (86), p. 365–385. https://doi.org/10.6001/lituanistica.v57i4.2170

Wachowski B., 1951 – Bogdan Wachowiak, „Ze studiów nad splawem na Wisle w XVI–XVIII w.“, in: Przeglad Zachodni, 1951, t. 7, s. 122–136.

Waligórska K., 1960 – Krystyna Waligórska, „Konstrukcje statków pływających po Sanie i Wiśle w XVIII w.“, in: Kwartalnik Historii Kultury Materialniej, 1960, t. 8, s. 229–241.

1 VUB RS, F4-(A1427)12072.

2 Sutuoktiniai šaltinyje nėra įvardyti vardais, tačiau iš konteksto aiškėja, kad yra gabenamos Ružanų savininkų (ponios ir pono) prekės. Kai 1745 m. Kristina Rožė Sapiegaitė († 1772) ištekėjo už Kazimiero Adrijono Masalskio († po 1777), iš savo motinos Teodoros Soltanaitės-Sapiegienės († 1774), be kitų valdų, gavo Ružanus. Žr.: Sapiehowie, p. 190; Z. Zielińska, 1975, s. 143.

3 Plačiau žr. pagrindinę istoriografiją: B. Wachowski, 1951, s. 122–136; J. Burszta, 1954, s. 174–238; J. Burszta, 1955, s. 752–782, 824–825; K. Waligórska, 1960, s. 229–241; Z. Guldon, 1966; J. Burszta, 1975, s. 23–36; Z. Guldon, J. Wijaczka, 1993, s. 21–31; Z. Guldon, J. Wijaczka, 1995, s. 39–47; A. Michalski, 2004, s. 175–188; J. Dygdała, 2007, s.  51–66; D. Žiemelis, 2011, p. 365–385; Sz. Kazusek, 2011; J. Dygdała, 2012, s.  377–391.

4 Žr. E. Laucevičius, p. 178–180.

5 Po Kristinos Rožės Sapiegaitės-Masalskienės mirties Ružanų valdymą perėmė jos sūnėnas Aleksandras Mykolas Sapiega. Z. Zielińska, 1993, s. 565–567.

6 Raidė ir skaičius įrašyti juodu rašalu.

7 Instrukcja wydawnicza.

8 LDK seimelių instrukcijos, p. 29–34.