Senoji Lietuvos literatūra, 59, 2025, p. 31–51
ISSN 1822-3656 / eISSN 2783-6800
DOI: https://doi.org/10.51554/SLL.25.59.03

Rynek książkowy w świetle paratekstów cyrylickich ksiąg drukowanych w metropolii kijowskiej – wybrane kwestie

Alicja Zofia Nowak

Jogailos universitetas Krokuvoje / Jagiellonian University in Kraków
(Uniwersytet Jagielloński w Krakowie)
https://ror.org/03bqmcz70
alicja.z.nowak@uj.edu.pl
https://orcid.org/0000-0001-5549-7550

Adnotacja. Artykuł dotyczy wybranych kwestii dotyczących funkcjonowania rynku wydawniczego w metropolii kijowskiej w pierwszych dziesięcioleciach po podjęciu aktywności przez pierwsze ruskie typografie (do połowy 17 w.) Bazą źródłową są prateksty (przedmowa, list dedykacyjny, posłowie) ksiąg głównie liturgicznych i szerzej użytku cerkiewnego, dominujących w ofercie księgarskiej, których autorami byli na ogół wydawcy, drukarze i redaktorzy, działający samodzielnie lub jako członkowie zespołów opracowujących edycje. Starali się oni wyjaśnić powody, dla których podjęli aktywność wydawniczą, uzasadnić wybór danej księgi, wskazując jako najczęstszy powód błędy występujące w księgach rękopiśmiennych, niedobór lub niedostępność poszczególnych ksiąg wywołane różnymi czynnikami, istnienie wersji drukowanych, ale nie skorygowanych w obrębie praktyki liturgicznej i sakramentalno-obrzędowej. Ponadto zawierają one ciekawe dane odnoszące się do konkurencji między poszczególnymi ośrodkami drukarskimi, wskazujące na trudności w koordynowaniu i kontroli rynku wydawniczego przez metropolitę kijowskiego. Materiał pratekstowy przynosi również świadectwo istnienia pogłębionej refleksji nad rolą druku, znaczeniem ksiąg w życiu religijnym i w procesie poszerzania wiedzy w ruskim środowisku w Rzeczypospolitej.

Słowa kluczowe: księga; paratekst; druk; wydawnictwo; metropolia kijowska.

Received: 24/03/2025. Accepted: 16/05/2025.

Copyright © 2025 Alicja Zofia Nowak. Published by the Institute of Lithuanian Literature and Folklore Press. This is an Open Access article distributed under the terms of the Creative Commons Attribution Licence, which permits unrestricted use, distribution, and reproduction in any medium, provided the original author and source are credited.

Drukarstwo cyrylickie na ziemiach ruskich w Rzeczypospolitej rozwinęło się w drugiej połowie XVI w. z inicjatywy drukarzy i świeckich patronów, z czasem wydawniczą działalność podjęły bractwa cerkiewne, a w XVII w. również ruski episkopat. Początkowo druk obejmował głównie księgi liturgiczne, a także: Biblię, prace kaznodziejskie i polemiczne, w miarę upływu czasu rozszerzono tę ofertę m.in. o księgi hagiograficzne, apologetyczne, katechizmy oraz książki użyteczne w szkołach (azbuki, gramatyki, leksykony).

Większość tych ksiąg zawiera teksty dodatkowe, m.in. przedmowy, listy dedykacyjne i posłowia, których wartość docenili już dawni uczeni, przedrukowując je najczęściej we fragmentach¹. Dziś teksty okalające zasadniczą część dzieła są coraz bardziej dostępne dzięki zasobom Internetowym, pojawiły się również prace, w których ten materiał źródłowy skupia osobną uwagę przedstawicieli wielu dyscyplin². Zgodnie ze słuszną uwagą Julii Szustowej jego wartość powinni docenić nie tylko księgoznawcy i bibliografowie, ale i badacze zajmujący się kwestiami źródłoznawczymi i kulturowymi³.

Badacze dostrzegli w paratekstach obecność uzupełniających danych do dziejów druku, zawierają one informacje dotyczące stanu rynku książkowego oraz funkcjonowania instytucji zaangażowanych w religijną i kulturalną reformę w metropolii kijowskiej. Ponadto odkrywają plany wydawnicze, wskazują założonych odbiorców ksiąg oraz problemy, z którymi mierzyli się drukarze bądź ich zleceniodawcy⁴.

Warto podkreślić, że pogłębiona lektura pratekstów przybliża także sylwetki głównych uczestników tego procesu, pozwala określić ich piśmiennicze kompetencje, poziom kulturalnego wyrobienia, a przede wszystkim – ambicje i sposób myślenia. Teksty otwierające ramę drukowanego dzieła, szerzej uzasadniając potrzebę wydawania ksiąg, stanowiły medium dla wydawców, którzy prezentowali swoje przekonania, niekiedy bronili partykularnych interesów, ujawniając zarazem własną strategię funkcjonowania w warunkach rynkowej konkurencji i w zróżnicowanym konfesyjnie środowisku.

Niska jakość ksiąg rękopiśmiennych to jeden z powodów podjęcia aktywności publikacyjnej przedstawiony już w najdawniejszych paratekstach. Wielu autorów tekstów otwierających (przedmowa i list dedykacyjny), ale niekiedy i zamykających ramę wydawniczą księgi (posłowie) skarżyło się na poziom pracy ruskich skryptoriów, z których miały wychodzić księgi wypełnione błędami.

Jako jedno z pierwszych świadectw należy uznać wypowiedź świeckich wydawców wileńskich Kuźmy i Łukasza Mamoniczów w posłowiu najstarszego drukowanego Służebnika (1583) w metropolii kijowskiej. Oddając do użytku ruskich odbiorców skorygowany liturgiarion wyrazili pragnienie, aby kapłani nie musieli korzystać z tych jego wersji, które przygotowali nie wykwalifikowani kopiści:

W podobnych duchu, choć znacznie dosadniej od Mamoniczów o nierozumnych pisarzach, którzy „marzą atramentem” od kilkuset lat i nie znając języka i znaczenia słów mnożą błędy w księgach cerkiewnych wyraził się kilkadziesiąt lat później ojciec Taras Zemka w przedmowie Liturgiarionu kijowskiego z 1629 r.: „[...] всѧ Книги Славенскїѧ ѿ коликѡ соⷮ лѣтъ преписꙋюⷮсѧ невѣжами, токмѡ чернилоⷨ мажꙋщими, ꙋма же не имꙋщими, ꙗзыка не оумѣющими, и силы словесъ не вѣдꙋщими.”⁶

Wspomniany wyżej problem słabej znajomości języka liturgicznego w Kościele prawosławnym niepokoił już znacznie wcześniej świeckiego wydawcę Bazylego Ciapińskiego, który przygotował w 1570 r. dwujęzyczną edycję Ewangelii, z tekstem cerkiewnosłowiańskim i w języku ruskim umieszczonymi równolegle, co miało czynić tę księgę nie tylko zrozumiałą dla słabo przygotowanych do posługi kapłanów, ale i umożliwiać im samodzielną naukę języka liturgicznego, ze względu na brak rozwiązań systemowych w obrębie edukacji czyli prawosławnego szkolnictwa. Tym osądem (zawartym w zachowanej w rękopisie przedmowie do wydania) stanu oświaty wyprzedził on o kilka lat zarzuty słynnego polemisty jezuickiego Piotra Skargi (1577), który oceniał bardzo krytycznie sam potencjał cerkiewnosłowiańskiego nie tylko jako języka liturgicznego, ale nauki i wiedzy. Ciapiński był prawdziwie poruszony nieznajomością języka Cerkwi wśród duchowieństwa i pisał z nieskrywaną troską, ale i z oburzeniem o nieuctwie ludzi, którzy mieli być nauczycielami dla wiernych:

Istnienie, zwłaszcza w obiegu rękopiśmiennym ksiąg cerkiewnych zawierających pomyłki i nieścisłości, ogólny niedobór pozycji niezbędnych w duchowej posłudze oraz będących poręcznym źródłem wiedzy motywował wielu drukarzy i redaktorów do pracy. Co znamienne byli to początkowo świeccy wydawcy i patroni pomimo, że ich działania służyły odnowie życia religijnego w Cerkwi. To z ich inicjatywy pojawiły się pierwsze szkoły (w Ostrogu i brackie) i warsztaty drukarskie, tłoczące także pomoce do nauki. Namysł nad tymi kwestiami i działania naprawcze ze strony hierarchii cerkiewnej zostały podjęte nieco później, choć należałoby oczekiwać, że to głównie jej przedstawiciele będą się troszczyć o przygotowanie kapłanów do posługi duszpasterskiej oraz obrzędowo-liturgicznej i dostępność wymaganych ksiąg.

Wedle świadectwa biskupa Gedeona Bałabana zawartego w przedmowie do Trebnika stratyńskiego (1606) hierarchowie podjęli dyskusję dotyczącą potrzeb wydawniczych środowiska duchownego, odnoszących się do pozycji liturgicznych w latach 90. XVI w.⁸ Została ona jednak przerwana po przystąpieniu większości biskupów do unii z Rzymem (1596), a działania na tym polu władyka Gedeon kontynuował przy wsparciu patriarchy aleksandryjskiego (блаженаго Мелетїа Папи Александрійского писанꙿми подвиженъ бывъ⁹) w pojedynkę w okresie, gdy Kościół prawosławny pozostawał bez struktur i oficjalnego przedstawicielstwa w Rzeczypospolitej. To zapewne nie sprzyjało szybkiej realizacji zamierzeń, które zakładały publikację skorygowanych wersji liturgiarionu i trebnika. Pierwsze księgi w warsztacie Bałabana w Stratyniu, a następnie w Kryłosie ukazały się dopiero w pierwszym dziesięcioleciu XVII w. (zaginiona Chirotonia w 1602 r., dwa lata później liturgiarion). Zasadniczy problem w procesie przygotowania wersji drukowanej ksiąg wynikał z rozbieżności w opisie porządku liturgiczno-sakramentalnego w poszczególnych służebnikach (не съгласїа ради съ древними писаными слѹжебниками¹⁰), i trebnikach: słowiańskich (вꙿ нашихъ требникахъ старыхъ словенꙿскихꙿ¹¹), wołoskich, mołdawskich i serbskich, z których korzystał opracowując wersję opublikowaną:

W połowie XVII w. sytuacja na rynku księgarskim była korzystniejsza w związku z powstaniem wielu typografii, a w prace nad księgami byli szerzej zaangażowani przedstawiciele duchowieństwa, w tym także hierarchowie, czego najlepszym świadectwem była działalność ośrodka kijowsko-peczerskiego, koordynowana od 1616 r. przez takich słynnych archimandrytów i autorów paratekstów jak Elizeusz Płetenecki, Zachariasz Kopysteński i metropolita Piotra Mohyła, a w latach 40. także powstanie drukarni biskupiej we Lwowie.

Drukarska działalność hierarchy Gedeona została przywołana kilka dziesięcioleci później przez jego następcę zarówno w eparchii, jak i w działaniach publikacyjnych, lwowskiego biskupa Arseniusza Żeliborskiego (1641–1667). W przedmowie do Służebnika (Lwów 1646) twierdził, że postrzega druk ksiąg potrzebnych w Cerkwi jako ważną część swojego obowiązku wynikającego z duchowej posługi biskupiej (ведле поволанѧ и повинности моеѣ Єпⷭкопскопѣ, оуслꙋговалꙿ и выгажалъ ближнимъ моѣмъ [...] выдаваніємъ Тѵпомъ на свѣтъ Книгъ)¹³.

W przedmowie wydanego rok wcześniej Trebnika, wskazywał, że jego decyzja o drukowaniu ksiąg cerkiewnych była pozytywną odpowiedzią na oczekiwania środowisk duchownych. Wedle tego świadectwa duchowieństwo wręcz domagało się odeń podjęcia wydawniczej działalności, pamiętając o tej, którą podjął jego eparchialny poprzednik, biskup lwowski Gedeon Bałaban. Trudno potwierdzić, czy było tak w istocie. W latach 40. XVII w. istniało wiele typografii w metropolii kijowskiej, w samym Lwowie od wielu lat działalność wydawniczą prowadziło bractwo Zaśnięcia Matki Bożej oraz drukujący dla konfraterni i jednocześnie we własnej typografii prywatny przedsiębiorca Mychajło Ślozka. Mimo to władyka Arseniusz zdecydował się na tę aktywność, co wcześniej, jak podkreślał, dobrze przemyślał, bowiem realizacja przedsięwzięcia wymagała od niego zainwestowania zasobów finansowych:

Fakt, że mimo pracy wielu drukarskich warsztatów na terenie metropolii kijowskiej około połowy XVII w. rynek wydawniczy nie wysycił się szybko i w dostatecznym stopniu potrzebnymi księgami, powtarzał często w paratekstach wspomniany wyżej, bardzo aktywny świecki wydawca Mychajło Ślozka, który we Lwowie zajmował się cyrylickim drukarstwem m.in. na zlecenie biskupa Arseniusza.

Ciekawe uwagi dotyczące tematu zawiera zwłaszcza słowo do „czytelnika pobożnego” z lwowskiego Apostoła (1639), w którym znalazła się krótka analiza potrzeb księgarskich. Drukarz rozpoczął wywód od stwierdzenia, że w kulturze kręgu Slavia Orthodoxa nadal brakuje wielu wartościowych prac, które nie zostały udostępnione czytelnikom w języku słowiańskim, czym zarysował przyszłą perspektywę wydawniczą. Następnie zaprezentował listę ważnych pozycji książkowych, na które było największe zapotrzebowanie wśród duchowieństwa i w środowisku świeckim w metropolii kijowskiej. Spis obejmował: Biblię, pisma Ojców Kościoła, zbiory kaznodziejskie, hagiograficzne, księgi prawa kościelnego, na które odbiorcy czekali wedle słów Ślozki „niemal ze łzami”:

W dalszej części paratekstu Ślozka skupił się wyłącznie na pozycjach użytku cerkiewnego. Twierdził, że szeroko dostępne dla odbiorców w owym czasie były psałterze i czasosłowy, brakowało zaś menologionu miesięcznego. Nakład apostoła, który przedkładał uwadze odbiorów miał być wyczerpany i dotkliwe niedostępny zwłaszcza w wiejskich parafiach, ze względu na zniszczenie zetlałych i zdefektowanych egzemplarzy przygotowanych edycyjnie przed laty¹⁶:

Lwowski drukarz pisał o tym samym problemie w przedmowach do wielu wydawanych przezeń ksiąg liturgicznych. Zbliżone świadectwo znalazło się w Liturgiarionie z 1637 r. opublikowanym w oparciu o kijowskie edycje na zlecenie bractwa: (Сне ново издаемꙋю, но предъ мнѡгими лѣты ѿ ст҃ѣйшихꙿ Патрїархꙿ Бг҃оспасаемомꙋ градꙋ Кіевꙋ поданнꙋю, и ѿ ст҃ителей тамошнихⷯ перво исправленнꙋю. Нн҃ѣ же скꙋдости ради, прⷭножелающимꙿ ѿц҃емꙿ ѿ Тѵпографїи нашой повторенⷩꙋю и сіа раⷥсꙋдителнѣ не завистныѧ дары чⷭтно прочⷮеше, блгⷣти прощенїа насъ грѣшныхъ сподоблѧйте […])¹⁸, a następnie w Triodionie kwietnym z 1642, który przygotował we własnym warsztacie: „[…] сіѧ Тріодь Цвѣтнаѧ за ѡскꙋдѣнїемъ єй, […] зꙿ Типоґрафїи моей въ свѣтъ издаетъсѧ.”¹⁹

Po 15 latach od wydania pierwszego Apostoła, w przedmowie kolejnej jego edycji (1654) przekonywał odbiorców, że do pracy motywowała go świadomość, że jest to księga nadal potrzebna, oczekiwana i często podlegająca zniszczeniu w trudnych, wojennych czasach:

Na wojny jako przyczynę problemów z księgami wskazywał w przedmowie Trefologionu wydanego w Kuteinie w monasterze Objawienia Pańskiego także hieromnich Joel w 1647 r. Namalował on smutny obraz zniszczonych i spustoszonych cerkwi zarówno w miastach, jak i na wsiach, które utraciły swe zewnętrzne piękno, a wewnątrz były splądrowane i pozbawione wyposażenia, w tym także ksiąg:

Ojciec Joel podając bezpośredni powód wydania Trefologionu wskazał także inne ciekawe przyczyny problemów z księgami. Decyzja o druku tej pracy, miała być spowodowana faktem, że cena wielkoformatowych lwowskich edycji²² przekraczała możliwości finansowe kapłanów. Były one zatem dostępne w sprzedaży, ale tak drogie, że potencjalni nabywcy rezygnowali z kupna, a nabożeństwa ku czci Bogarodzicy i świąteczne odprawiali korzystając z oktoicha²³:

Wysokie ceny lwowskich wydań potwierdzają badania Jarosława Isajewicza, który ustalił, że brackie edycje ze Lwowa często były znacznie droższe od ksiąg rękopiśmiennych²⁵. Był to także powód dla którego jako przedmioty cenne stawały się częstym celem grabieży.

Możliwe wszakże, iż niektóre paratekstowe powiadomienia o zupełnym braku ksiąg, stanowiąc jedynie standardowe uzasadnienie wydania, nie były zgodne z prawdą lub były nieco wyolbrzymione. W połowie XVII w. istniało wiele warsztatów, które stanowiły dla siebie konkurencję, był to też czas, gdy metropolita kijowski starał się zapanować nad rynkiem wydawniczym ksiąg liturgicznych. We Lwowie w spór dotyczący drukarstwa wchodzili wielokrotnie przedstawiciele bractwa stauropigialnego i Mychajło Ślozka, prywatny wydawca, drukujący okresowo na ich zlecenie²⁶. Działalność brackiego wydawnictwa starał się kontrolować metropolita kijowski, który patronował dziełu publikacyjnemu w Ławrze peczerskiej. Ten układ skomplikował się jeszcze bardziej, gdy Ślozka zgodził się przygotowywać książki również dla biskupa lwowskiego Arseniusza, którego działania nie były dobrze odbierane w typografii kijowskiej. Władyka skupił się bowiem głównie na ponownej publikacji ksiąg wcześniej wydanych w Kijowie²⁷. W 1646 wsparł Ślozkę w dziele przedruku kijowskiego Liturgiarionu (1639). W przedmowie przekonywał odbiorców, że decyzję o finansowaniu tego druku podjął w związku z pilnym zapotrzebowaniem na tę właśnie księgę zgłoszonym przez celebransów:

Jednak są przesłanki by sądzić, że Liturgiarion w drugiej wersji kijowskiej (1639) był nadal dostępny dla odbiorców, a nakładu nie wyczerpano. Piotr Mohyła w 1645 r., a zatem rok przed wypuszczeniem lwowskiej edycji zakazał wydania tej księgi i groził karą wyłączenia z Kościoła drukarzowi, który poważy się wydać służebnik, zanim jego kijowska edycja z 1639 r. zostanie wyprzedana²⁹. Groźba metropolity została spełniona. Mychajło Ślozka, być może ze względów finansowych, przyjął zlecenie od lwowskiego biskupa i wydał Liturgiarion, mimo ekskomuniki i świadomości, że sprowokuje to także jego lokalny konflikt z lwowską typografią bractwa Zaśnięcia Matki Bożej. Wydając tę księgę, złamał bowiem obietnicę, że bractwo będzie mieć wyłączność na przygotowywane przez niego lwowskie druki wielkoformatowe (in folio i in quarto)³⁰. Ślozka zapewne uważał, że dotrzymał słowa wydając księgę na zlecenie władyki.

Kolejnym przykładem takiego nieskoordynowanego działania wydawniczego, mimo starań metropolity by kontrolować rynek ksiąg cerkiewnych jest historia wydania wspomnianego wyżej lwowskiego Trebnika (1645). Także i tę księgę, rok przed wydaniem zakazanego Liturgiarionu (1646), przygotował Ślozka na zlecenie biskupa Arseniusza.

Biskup zdecydował się na publikację tej księgi we własnej typografii i jak sam przyznał w przedmowie spieszył się z dostarczeniem wydania odbiorcom do tego stopnia, że nie podjął żadnych prac mających na celu ulepszenie księgi, którymi zwykle chwalą się w paratekstach wydawcy, aby uzasadnić potrzebę pojawienia się nowej wersji danej pozycji. Nie wprowadzono zatem w trebniku głębszych zmian i poprawek, aby zniwelować błędy dotychczasowych edycji, tekst jak powiadomił biskup, został jedynie poddany językowej i typograficznej korekcie³¹. Jeszcze bardziej może zaskakiwać dalsze uzasadnienie, z którego jasno wynika, że władyka lwowski był doskonale zorientowany w trwających w Kijowie gruntownych pracach nad odnowionym euchologionem, co nie tylko nie odwiodło go od pomysłu szybkiego wydania właśnie tej księgi, ale wręcz spowodowało, że poczuł się zwolniony z obowiązku głębszej weryfikacji jej poprawności:

Lwowski hierarcha mógł mieć dobre rozeznanie dotyczące sytuacji książkowej, wiedział zatem, które książki będą dochodowe. Prawdopodobnie poznał aktualne zapotrzebowanie własnej eparchii, w trakcie wizytacji, które, jak wyznał w cytowanym pratekście, przeprowadził zaraz po objęciu biskupstwa we wszystkich powiatach, miastach, a także wsiach (Пꙋстилемъсѧ, мовлю, на Визитованїе и спорѧженїе, во всѣхъ Повѣтахъ, Мѣстахъ и селахꙿ, знайдꙋючеѣсѧ єпⷭкопїѣ моеѣ³³). Przedmowa zawiera też informację, że biskup w związku z drukiem był oskarżany o działania podejmowane z chęci zarobku. Zarzuty pochodziły przede wszystkim z Kijowa i były wynikiem konfliktu z metropolitą, choć tej informacji wprost wyrażonej nie znajdziemy w pratekście. Władyka wykorzystał przedmowę do obrony swego dobrego imienia, starając się pokazać dzieło wydawnicze wyłącznie jako trud, który wyrastał z troski o powierzone jego opiece biskupiej duchowe stada:

Ślozka, który cieszył się przez czas jakiś wsparciem Mohyły i który stracił po interwencji bractwa przywilej patriarszy działał aktywnie i cofnięcie pozwolenia na druk nie wpłynęło na jego aktywność drukarską, prowadzoną niemal do końca życia (†1667). Pozostawił w swojej bogatej paratekstowej spuściźnie, ciekawe przedmowy i listy dedykacyjne zaadresowane do biskupa Arseniusza oraz Piotra Mohyły, którego za pośrednictwem paratekstu już w 1639 r. przekonywał, że dzieło wydawnicze jest jego powołaniem i talentem, udzielonym mu z woli Bożej i na chwałę nieba pomnażanym³⁵. Wspomnianych hierarchów chwalił zaś przede wszystkim za wspieranie Kościoła prawosławnego dziełem publikacyjnym i ze względu na starania o podniesie poziomu wiedzy w środowisku duchownym³⁶.

Nie zmienia to faktu, że zarówno Ślozka, który dodatkowo konfliktował się z bractwem lwowskim, jak i biskup Arseniusz byli wydawcami, którzy nie prowadzili uzgodnionej z Piotrem Mohyłą polityki wydawniczej. Metropolita starał się regulować kwestie publikacji ksiąg liturgicznych, dbając nie tylko o interesy bezkonkurencyjnej w owym czasie drukarni kijowsko-peczerskiej, ale i o popularyzowanie odpowiednich, poprawionych wersji ksiąg liturgicznych. Ocenę tej sytuacji przez metropolitę kijowskiego przybliża jego rozległa przedmowa-dedydykacja dla duchowieństwa ze słynnego Euchologionu kijowskiego opublikowanego w 1646 r. Metropolita wprowadził za jej pośrednictwem konkretne zalecenia w zakresie korzystania z istniejących na rynku wersji trebnika. Biorąc pod uwagę dostępność ksiąg i fakt, że ich wymiana na odpowiednie skorygowane wersje nie mogła nastąpić szybko uspokajał duchowieństwo, że rozbieżności obrzędowe znajdujące się w poszczególnych edycjach tej księgi nie stoją na przeszkodzie zbawienia wiernych, a zatem można z nich korzystać, tak długo jak będzie to konieczne. Była to jednak uwaga skierowana do tych, którzy nie dysponowali jeszcze nową wersją trebnika, a tę zalecał nabywać duchowieństwu, jednocześnie prosząc o unikanie poprzednich opublikowanych we Lwowie, Wilnie, Ostrogu i Stratyniu, gdyż zawierających liczne błędy wprowadzone wcześniej przez niekompetentnych kopistów i korektorów oraz opisy pewnych niepotrzebnych i zabobonnych praktyk:

Na ile te regulacje mobilizowały duchowieństwo do wymiany trebników w parafiach na edycje kijowską nie wiadomo, ale zapewne stać było na takie działanie nielicznych szafarzy sakramentów. Dlatego Trebnik Żeliborskiego mógł być długo w obiegu parafialnym, z pewnością rynek zbytu ułatwiał biskupowi fakt, że księga ukazała się rok przed wersją peczerską.

Przedstawione wyżej kwestie rozważane w paratekstach dotyczyły przede wszystkim ksiąg liturgicznych, które były niezbędne w życiu parafialnym i podlegały koniecznym zmianom: korektom i uzupełnieniom, a z czasem kościelnej kontroli. W niektórych przedmowach drukowanych pozycji liturgicznych znaleźć można także głębszą refleksję na temat roli księgi w życiu chrześcijan. Gedeon Bałaban, pisał dla przykładu, że księgi są niezwykle istotne dla utwierdzenia wiary i obrony przed heretykami, są ozdobą Cerkwi, źródłem nauki i drogą do Boga:

Najciekawsze i często wartościowe literacko przedmowy i listy dedykacyjne podejmujące tego typu rozważania znajdziemy w przedmowach pozycji kaznodziejskich, pism Ojców Kościoła oraz w innych edycjach zawierających prace hagiograficzne. Były to prace, które mogły być podstawą nauczania wiernych lub stanowić samodzielną lekturę osób duchownych i świeckich. To te parateksty zwykle przeradzają się w mowy na cześć księgi, wiedzy i pobożności. Zdradzają także ogromną radość i dumę wydawców z przekazania do użytku odbiorów prac, które mogły służyć im jako narzędzie walki (miecz, tarcza) w czasach konfesyjnych zawirowań, źródło (skarbnica, klucz) które otwiera przed nimi dostęp do zbawiennej wiedzy. Mowy pochwalne bywają rozbudowane i co ciekawe, są takie w których schemat retoryczny przypomina laudacje dla osoby. Rozpoczynają się bowiem od biografii księgi, ukazują jej twórców i obecność w chrześcijańskiej kulturze duchowej oraz drogi, którymi dotarły do społeczności ruskiej w Rzeczypospolitej. Autorzy tych kompozycji pochwalnych operują zasobem toposów znanych z średniowiecznych pism Ojców Kościoła, księgi nazywane są klejnotami, perłami i porównywane do innych cennych kruszców i skarbów³⁹.

Wszystkie te treści razem z wyrażanymi często wprost prośbami o nabywanie ksiąg, łaskawe przyjęcie, uważną lekturę, które też należą do stałego repertuaru uwag wstępnych, stanowią ważne wprowadzenie w świat dzieła, poszerzają wiedzę na jego temat, oddziałują na odbiorcę, modelując sposób jego widzenia księgi i przyjęcia pracy.

Jak wspomniano we wstępie badacze dostrzegli wartość paratekstów – niekiedy posiadających walory literackie zabytków piśmiennictwa i źródeł historycznych istotnych m.in. w badaniach rozwoju rynku księgarskiego. Dowodzą one wzrastającej świadomości roli ksiąg w procesie wzmacniania Kościoła wschodniego i kultury ruskiej w Rzeczypospolitej. Jednocześnie badacze wytyczyli kierunek tematyczny dalszych badań, w których pomniejsze prace cząstkowe, ale pogłębiające analizę poszczególnych wątków podjętych w artykule mogą przyczynić się do powstania w przyszłości większej pracy, obejmującej całą spuściznę tekstów okalających księgi cyrylickie w metropolii kijowskiej.

ŹRÓDŁA (CHRONOLOGICZNIE)

Posłowie Mamoniczów do Służebnika, Wilno 1583, w: Каратаєвъ И., Описаніе славяно-русскихъ книгъ, печатанныхъ кирриловскими буквами, t. 1: Съ 1491 по 1652 г., Санктпетербург: Типографія Императорской Академіи Наукъ, 1883, nr 106.

Bałaban Gedeon, Предословїє въ книгоу сїю. Бл҃гоговѣйнымъ іереѡмъ и дїаконѡⷨ и прочимъ сщ҃еннаго причта съслꙋжителемъ, и братїѧмъ о Гдⷭѣ возлюбленымъ сп҃сеннѧ молюсѧ, in: Мл҃твник или Требник изъ ґреческаго ꙗзыка на словенꙿскїй преведеный и изꙿслѣдованый, Stratyń: Typografia Teodora Bałabana, 1606 (https://dlib.ucu.edu.ua/items/show/84).

Zemka Taras, Сщ҃енномꙋ читателю въ Гѣ҃ радоватисѧ, in: Леітꙋргїаріон си естъ Служебникъ, Kijów: typografia Ławry Kijowsko-Peczerskiej, 1629 (https://www.mkdu.com.ua/kolektsiia/kolektsiia-onlajn/sluzhebnyk-1629/).

Ślozka Mychajło, Преѡсщ҃еннымъ єже ѡ Хрⷭтѣ, и въ Бл҃гочестїи Апⷭлскиⷯ оученїй, и ст҃ыхъ оц҃ъ догма(т) и преданїй доблимъ хранителемꙿ, ст҃ыѧ соборныа Апⷭлскїѧ Восточныѧ Цр҃кве, Архїєреємъ и Пастырємъ, и всего чинꙋ цр҃ковного ѿц҃емъ и братїѧⷨ дх҃овнымъ, ѿ всесилнаго Бг҃а въ Трⷪци славимаго: миръ, здравїе, долгоденьствїе, провоправѧщиⷨ и дш҃євное спасенїе, in: Леітꙋргіаріон си єстъ слꙋжебникъ, Lwów: drukarnia bractwa, 1637 (egz. Lwowskiej Naukowej Biblioteki im. Wasyla Stefanyka – CT II-2141).

Ślozka Mychajło, Чителникови Побожномꙋ и ласкавомꙋ тѵпоґрафъ, при добромъ здорови ласки и багⷭтва Бж҃его оупрейме зычиⷮ, in: Апостолъ, Lwów: Typografia Ślozki, 1639 (egz. Biblioteki Narodowej w Warszawie, mf. Cyr 398).

Ślozka Mychajło, Ꙗсне вꙿ Хрⷭтѣ Превелебнѣйшомꙋ Господинꙋ и Ѿц҃ꙋ Єго Млⷭти Господинꙋ Ѿц҃ꙋ Петрꙋ Могилѣ, in: Апостолъ, Лвовъ Lwów: Typografia Ślozki, 1639 (egz. Biblioteki Narodowej w Warszawie, mf. Cyr 398).

Ślozka Mychajło, Православномꙋ и любовномꙋ читателю благословенїѧ, спⷭенїѧ здравїѧ и многоденствїѧ ѿ вышнеѧ десници, тѵпоґраф ѹсердне желаетъ, in: Тріѡдіон си єстъ Трипѣснецъ, Lwów: Typografia Ślozki, 1642 (egzemplarz Biblioteki Jagiellońskiej–mf. BJ 1329).

Żeliborski Arseniusz, З ласки Бж҃еѣ Єп҇ⷭкопъ Лвовскїй, Галицкїй, и Каменца Подолꙿскогѡ. Превелебнымъ, Велебнымъ, и Чт҃и годныⷨ, Архімандритѡⷨ, Іеромонахѡⷨ, Протоїереѡⷨ, Іереѡⷨ, и всемꙋ весполꙿ Клирꙋ цр҃ковномꙋ. Ласки Бж҃еѣ, покоѧ, и всѣхъ дочасныхъ и вѣчныхъ дѡбръ ѹпреймє зычитъ и вѣншꙋетъ in: Еꙋхологіон сие естъ молитвословъ или требникъ, Lwów: Typografia biskupa Arseniusza, 1645 (egz. Lwowskiej Naukowej Biblioteki im. Wasyla Stefanyka – CT II 2770).

Żeliborski Arseniusz, Милостїю Бж҃їею смиренный Єпⷭкопъ лвовскіїй, Галицкїй и Каменꙿца Подолꙿскогѡ, Превелебнѣйшим Архїепⷭпѡмъ, Єпⷭпѡмъ Россійскїа Цр҃кве Пастыремъ и Учителеⷨ, Превелебныⷨ Архимандрітѡмъ, Игꙋменѡмъ, Велебнымъ Протопопѡмъ, Сщ҃енникѡⷨ, Дїаконоѡⷨ, и всемꙋ ѡсщ҃енномꙋ Клирови, Возлюбленнымъ сослꙋжителемъ и Братїй, Блⷭвенства ѿ Ха҃ Ба҃, при мл҃твахъ моихъ Архїерейских, оупрійме зычꙋ, in: Леітꙋргіаріон си естъ слꙋжебникъ, Lwów: Typografia Ślozki, 1646 (https://dlib.ucu.edu.ua/items/show/77).

Mohyła Piotr, Пренайвелебнѣйшимꙿ и Бг҃олюбезнѣйшиⷨ иⷯ Милостѧⷨ Гд҃нѡмъ Ѿцемъ и вꙿ Дх҃ꙋ Ст҃омъ Братїѧмъ, Єпⷭпомъ Православнымъ Церкви Рѡссійской, преподобнымꙿ Гд҃нѡмъ ѿцемꙿ архімандритѡмꙿ, Превелибнымꙿ Игꙋменѡмꙿ, Велебнымъ Іеромонахѡмъ, Пречестнымъ Протопопѡⷨ, честнымꙿ іереѡмꙿ, и всемꙋ весполꙿ клирꙋ церквономꙋ православномꙋ бл҃гословенства Бж҃огѡ, Ласки, Покоѧ, и всѣхъ дочасныⷯ и вѣчныхъ добръ оупрійме зычитъ, in: Еꙋхологіѡн албо Молитвословъ или Требникъ, Kijów: Typografia Ławry kijowsko-peczerskiej, 1646 (ed. Тітов Хведір, Mатеріяли для історії книжної справи на Вкраїні в XVI–XVIII в.в. Всезбірка передмов до українських стародруків, Київ: З друкарні Української Академії Наук, 1924).

Joel hieromnich,Предмова ко бл҃голюбнымъ Читателемъ, in: Трѵфологїонъ или Цвѣтословъ. Избранниѧ слꙋжбы со Всеноⷳными: на Гдⷭкїа Празⷣники, Бг҃ородиⷱны и Ст҃ыхъ нарочитыхъ. Бг҃ословнїеⷨ Пре Веⷧ вꙿ Бз҃ѣ Єⷢ М. Гнⷭа Ѿца Сѵлвестра Косова Метрополиты Кіеⷡскаⷢ вꙿ Обители Кꙋтейⷩской, Kutein: Typografia monasteru kuteińskiego, 1647 (egzemplarz Biblioteki Uniwersytetu Wileńskiego – Rk 208).

Ślozka Mychajło,Ꙗсне вꙿ Хрⷭтѣ Превелебномꙋ Єгѡ Млⷭти Господинꙋ Ѿцꙋ Арсенію Желиборскомꙋ, зꙿ Ласки Бж҃ей Єпископꙋ Лвовскомꙋ, Галицкомꙋ и Каменца Подолꙿскаго и про ⷱ, Православномꙋ Ѿцꙋ Панꙋ Пастыреви и добродѣеви моємꙋ велице млⷭтивомꙋ, in: Апостолъ, Лвовъ Lwów: Typografia Ślozki, 1654 (egz. Biblioteki Jagiellońskiej 589134 III).

LITERATURA PRZEDMIOTU

Isaevych Iaroslav, Voluntary Brotherhood Confraternities of Laymen in Early Modern Ukraine, Edmonton-Toronto: Canadian Institute of Ukrainian Studies, 2006.

Nowak Alicja Zofia, „Laudacje dla biskupów w spuściźnie pisarskiej i działalności Michała Ślozki – świeckiego wydawcy”, in: Latopisy Akademii Supraskiej, t. 9: Rola laikatu w życiu Cerkwi, 2018, s. 61–72.

Nowak Alicja Zofia, „Parateksty drukowanych ksiąg cerkiewnych jako media pamięci (2. połowa XVI–XVII wiek)”, in: Slavica Wratislaviensia, nr 173: Wielkie tematy kultury w literaturach słowiańskich, t. 14: Pamięć, 2021, s. 179–181.

Zubrzycki Dyonizy, Historyczne badania o drukarniach rusko-słowiańskich w Galicyi, Lwów: Drukarnia Instytutu Stauropigiańskiego, 1836.

Голубев Степан, Кіевскій митрополит Петр Могила и его сподвижники, т. 2, Кіевъ: Типографія С. В. Кульженко, 1898, c. 514–515; Приложения, c. 488–489.

Итигина Любовь Абиноамовна, „Белорусские старопечатные предисловия XVI – первой половины XVII в. (просвитительные тенденции)”, in: Тематика и стилистика предисловий и послесловий, Русская старопечатная литература 16-первая четверть 18 в., ред. Андрей Николаевич Робинсон et. al., Москва: Издательство „Наука”, 1981, c. 27–44.

Новак Аліція, „Мистецтво переконування, або Роздуми про цінність книги в передмовах до релігійних видань (Київська митрополія XVII ст.)”, in: Науковi записки Українського католицького університету, 2020, число І (Філологія, вип. 1), c. 95–104.

Огієнко Іван, Історія українського друкарства, Київ: Науково–видавничий центр „Наша культура і наука”, 2007.

Прадмовы і пасляслоуі пасляднікау Францыска Скарыни, ред. Адам І. Мальдзіс, Мінск: Навука і техника, 1991.

Сазонова Лидия Ивановна, „Украинские старопечатные предисловия конца XVI – первой половины XVII в. (борьба за национальное единство)”, in: Тематика и стилистика предисловий и послесловий, Русская старопечатная литература 16-первая четверть 18 в., ред. Андрей Николаевич Робинсон et. al., Москва: Издательство „Наука”, 1981.

Сазонова Лидия Ивановна, „Украинские старопечатные предисловия конца XVI – первой половины XVII в. (особенности литературной формы)”, in: Тематика и стилистика предисловий и послесловий, Русская старопечатная литература 16-первая четверть 18 в., ред. Андрей Николаевич Робинсон et. al., Москва: Издательство „Наука”, 1981.

Темчин Сергей Юрьевич, „Церковнославянский Недельный октоих как функциональная разновидность Общей минеи“, in: Slavistica Vilnensis, 2003 (Kalbotyra, t. 52 (2)), c. 101–129.

Тітов Хведір, Mатеріяли для історії книжної справи на Вкраїні в XVI–XVIII в.в. Всезбірка передмов до українських стародруків, Київ: З друкарні Української Академії Наук, 1924.

Хома Іван, „Київська митрополія напередодні Берестя”, in: Богословія, 1976, т. 40, c. 70.

Шустова Юлия Эдуардовна, Документы Львовского Успенского Ставропигийского братства (1586–1788): источниковедческое исследование, Москва: Рукописные памятники Древней Руси, 2009.

Alicja Zofia Nowak

The Book Market in the Light of Paratexts of Printed Books in the Kyiv Metropolitanate: Selected Issues

Summary

The article deals with selected issues concerning the functioning of the publishing market in the Kyiv metropolitanate in the first decades after the first Ruthenian typographers became active (up to the mid-seventeenth century). The source base is the paratexts (the preface, the dedicatory letter, the afterword) of books of mainly liturgical and more broadly Orthodox use dominating the books on offer, whose authors were mostly publishers, printers, and editors, acting independently or as members of teams developing the publishing process. In the paratexts, they attempted to explain the reasons for their publishing activity or justify the choice of a particular book. Among the most frequent reasons, they would point out errors occurring in manuscript books, the scarcity or unavailability of particular books caused by various factors, the existence of printed versions but not corrected within the scope of issues concerning liturgical and sacramental-ceremonial practice. In addition, the paratexts contain interesting data on the competition between various printing centres, indicating the difficulties in coordinating and controlling the publishing market by the Metropolitan of Kyiv. The paratextual material also brings interesting evidence on the existence of an in-depth reflection on the role of printing, the importance of books in religious life and in the process of expanding knowledge in the Ruthenian environment in the Polish-Lithuanian Commonwealth.

Keywords: book; paratext; print; publishing; Kyiv metropolitanate.

Alicja Zofia Nowak

Kijevo metropolijos knygų rinka per spausdintų kirilinių leidinių paratekstų prizmę. Pasirinktieji klausimai

Santrauka

Šiame straipsnyje nagrinėjami kai kurie leidybos rinkos funkcionavimo Kijevo metropolijoje klausimai pirmaisiais dešimtmečiais, kai pradėjo veikti pirmosios rusėnų spaustuvės (iki XVII a. vidurio). Šaltinių bazę sudaro paratekstai (pratarmės, dedikaciniai laiškai, pabaigos žodžio tekstai), skirti daugiausia liturginėms reikmėms, taip pat stačiatikiams skirtos knygos, dažniausiai siūlytos knygynų. Jų autoriai paprastai būdavo leidėjai, spaustuvininkai ir redaktoriai, dirbantys savarankiškai arba kaip leidybos grupių nariai. Šiuose tekstuose jie siekė paaiškinti savo leidybinės veiklos priežastis, pagrįsti konkrečios knygos pasirinkimą. Dažniausios nurodomos priežastys buvo rankraštinėse knygose pasitaikančios klaidos, tam tikrų knygų stygius ar įvairių veiksnių nulemtas jų neprieinamumas, taip pat spausdintų, tačiau nepakoreguotų versijų naudojimas liturginėje bei sakramentinėje ritualinėje praktikoje. Be to, paratekstai pateikia svarbių duomenų, susijusių su įvairių spaudos centrų konkurencija, liudija Kijevo metropolito patiriamus sunkumus koordinuojant ir kontroliuojant leidybos rinką. Ši medžiaga taip pat perteikia rimtus spaudos vaidmens apmąstymus, knygų svarbą religiniame gyvenime ir žinių plėtrą Abiejų Tautų Respublikos rusėniškojoje aplinkoje.

Reikšminiai žodžiai: knyga; paratekstas; spaudinys; leidyba; Kijevo metropolija.